Gdy firma przestaje regulować zobowiązania, przedsiębiorca ma do wyboru dwie drogi: spróbować uratować przedsiębiorstwo w postępowaniu restrukturyzacyjnym albo – gdy to niemożliwe – zakończyć działalność w uporządkowany sposób przez upadłość. Wybór wpływa na to, czy firma przetrwa, co stanie się z długami i jaka odpowiedzialność spoczywa na zarządzie lub właścicielu. Poniżej opisujemy zasady na podstawie obowiązujących ustaw; to ogólne omówienie, nie zastępuje porady prawnika.
Kiedy firma jest niewypłacalna
Prawo upadłościowe uznaje dłużnika za niewypłacalnego, jeżeli utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Domniemywa się to, gdy opóźnienie w wykonaniu zobowiązań pieniężnych przekracza trzy miesiące (art. 11 ust. 1 i 1a). Spółka kapitałowa i inna osoba prawna jest niewypłacalna także wtedy, gdy jej zobowiązania pieniężne przekraczają wartość majątku, a stan ten trwa dłużej niż 24 miesiące (art. 11 ust. 2).
Termin 30 dni na wniosek o upadłość
Dłużnik jest obowiązany zgłosić w sądzie wniosek o ogłoszenie upadłości nie później niż w ciągu 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości (art. 21 ust. 1). W spółkach obowiązek spoczywa na każdym, kto ma prawo prowadzenia spraw i reprezentowania spółki, a niezłożenie wniosku w terminie może skutkować odpowiedzialnością za wyrządzoną szkodę (art. 21 ust. 2 i 3). Dlatego przy narastających opóźnieniach nie warto czekać „na lepsze czasy” bez oceny prawnej.
Do wniosku składanego przez dłużnika dołącza się m.in. wykaz majątku z wyceną, bilans, spis wierzycieli, oświadczenie o spłatach z ostatnich sześciu miesięcy oraz wykaz tytułów egzekucyjnych (art. 23).
Restrukturyzacja – cztery postępowania
Prawo restrukturyzacyjne przewiduje cztery postępowania: o zatwierdzenie układu, przyspieszone postępowanie układowe, postępowanie układowe i postępowanie sanacyjne (art. 2). Celem jest uniknięcie ogłoszenia upadłości przez zawarcie układu z wierzycielami, a w sanacji także przez działania naprawcze w przedsiębiorstwie (art. 3).
| Postępowanie | Dla kogo i jak działa |
|---|---|
| O zatwierdzenie układu | dłużnik zbiera głosy wierzycieli samodzielnie, bez udziału sądu; możliwe, gdy wierzytelności sporne nie przekraczają 15% sumy wierzytelności uprawniających do głosowania |
| Przyspieszone postępowanie układowe | uproszczony tryb sporządzenia i zatwierdzenia spisu wierzytelności, a następnie układ |
| Układowe | szersze postępowanie z układem, gdy nie można skorzystać z trybu przyspieszonego |
| Sanacyjne | dla dłużnika, który potrzebuje działań naprawczych w przedsiębiorstwie, nie tylko układu |
Sąd odmawia otwarcia postępowania restrukturyzacyjnego, jeżeli jego skutkiem byłoby pokrzywdzenie wierzycieli, a postępowania układowego lub sanacyjnego także wtedy, gdy nie uprawdopodobniono zdolności do bieżącego zaspokajania kosztów postępowania i nowych zobowiązań (art. 8). Plan restrukturyzacyjny musi zawierać m.in. analizę przyczyn trudnej sytuacji i opis środków naprawczych (art. 10).
Ochrona przed komornikiem
W przyspieszonym postępowaniu układowym i w postępowaniu układowym egzekucja dotycząca wierzytelności objętych układem ulega zawieszeniu z mocy prawa z dniem otwarcia postępowania, a sędzia-komisarz może uchylić zajęcie, jeśli jest to konieczne do dalszego prowadzenia przedsiębiorstwa (art. 259 i 278). Praktykę zajęć opisujemy w poradniku zajęcie rachunku firmowego przez komornika.
Upadłość – co się dzieje z firmą i majątkiem
Po ogłoszeniu upadłości majątek wchodzi do masy upadłości, a syndyk sprzedaje go i dzieli środki między wierzycieli według ustawowej kolejności (rola syndyka w upadłości firmy). Czynności upadłego dokonane w ciągu roku przed złożeniem wniosku mogą być bezskuteczne wobec masy, jeśli rozporządzał majątkiem nieodpłatnie lub za rażąco niską cenę, a zapłata długu niewymagalnego i zabezpieczenia z ostatnich sześciu miesięcy podlegają ocenie (art. 127). Dlatego wyprowadzanie majątku tuż przed upadłością jest ryzykowne.
Osoby fizyczne, w tym przedsiębiorcy
Jednoosobowy przedsiębiorca odpowiada całym majątkiem. Upadłość konsumencka, czyli oddłużenie osoby fizycznej, jest uregulowana osobno i ma inne zasady niż upadłość przedsiębiorcy (jak złożyć wniosek o upadłość konsumencką). W wielu sytuacjach można też najpierw rozważyć ugodę lub plan spłaty (plan spłaty zadłużenia).
Jak wybrać drogę
- **Policz płynność i zobowiązania** – jakie długi są wymagalne i od jak dawna.
- **Oceń, czy przedsiębiorstwo ma przyszłość** – czy po restrukturyzacji generuje dodatnie przepływy.
- **Skonsultuj się z doradcą restrukturyzacyjnym lub prawnikiem** przed upływem 30 dni od wystąpienia podstawy upadłości.
- **Zabezpiecz dokumenty** – księgi, umowy, wykazy majątku i wierzycieli.
- **Rozmawiaj z wierzycielami** – zwłaszcza z bankiem, ZUS i urzędem skarbowym (pomoc prawna dla zadłużonych).
Najczęstsze pytania
Restrukturyzacja ma uratować przedsiębiorstwo przez układ z wierzycielami lub działania naprawcze, a upadłość służy zaspokojeniu wierzycieli z majątku dłużnika, zwykle z likwidacją firmy.
30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości (art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego). Za niezłożenie wniosku w terminie osoby zobowiązane mogą ponosić odpowiedzialność za szkodę.
Gdy utraciła zdolność do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych; domniemywa się to przy opóźnieniu przekraczającym trzy miesiące. Spółki kapitałowe są niewypłacalne także po przekroczeniu zobowiązań nad majątkiem przez ponad 24 miesiące.
W przyspieszonym postępowaniu układowym i w układowym egzekucja z wierzytelności objętych układem zawiesza się z mocy prawa z dniem otwarcia postępowania. W innych postępowaniach i dla wierzytelności nieobjętych układem zasady są inne.
Nie. Czynności z ostatniego roku przed wnioskiem mogą być bezskuteczne wobec masy upadłości, a ukrywanie majątku przed wierzycielami bywa przestępstwem.
